بسم الله الرحمن الرحیم
دوره مذکور در ماه رمضان سال 1402
<< عید نوروز >>
**شماره ۱۲ **
«وَکَذٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا...» (سوره بقره، آیه ۱۴۳)
«و اینگونه ما شما را امتی میانه قرار دادیم تا گواه بر مردم باشید.»
روایتی از «سعید بن قیس» از حضرت علی (ع) نقل شده که فرمود:
خداوند این آیه را درباره ما گفته است؛ یعنی «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ» به این معنا که شما شاهد بر اعمال و افعال مردم باشید.
ایشان فرمود:
« پیغمبر اکرم (ص) شاهد و ناظر بر اعمال ماست و ما شاهد و ناظر بر اعمال امت هستیم.
ما همان کسانی هستیم که خداوند دربارهشان فرمود: ما شما را امت وسط قرار دادیم. »
علم اخلاق میخواهد انسان را به حد عدالت و میانهروی برساند؛ یعنی همان تعادل که در «اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُستَقِیمَ» طلب میکنیم.
تمام آنچه به عنوان رذایل اخلاقی مطرح میکنیم، در واقع حد افراط یا تفریطِ یک فضیلت است.
برای مثال، ترسی که از روی بزدلی باشد، «تفریطِ» قوه غضبیه است؛ اگر این قوه بر مبنای عدالت پیش برود، به «شجاعت» تبدیل میشود که فضیلت است. بنابراین، تمام رذایل اخلاقی ناشی از میل کردن از حد وسط است.
اینکه فرمودهاند «خداوند ما را امت وسط قرار داد»
، یعنی هر آنچه اصلِ حقیقت و عدل دربارهاش صدق میکند، متعلق به ماست.
یعنی هرکس پای در جای پای ما بگذارد، بر اساس عدل و مسیرِ «وسط» پیش میرود و هرکس از ما فاصله بگیرد، گمراه میشود.
البته این فاصله بر دو نوع است: منفی و مثبت.
یک عده از ائمه اطهار فاصله میگیرند (منفی) و عدهای دیگر از آن طرف بام میافتند (مانند «علیاللهیها» که غلو میکنند) .
نباید علی (ع) را آنقدر بالا ببریم که اشتباه شود و این شبهه ایجاد گردد که ایشان از پیامبر (ص) بالاتر است؛ در حالی که خداوند خلقتی بالاتر از پیامبر مکرم اسلام ندارد.
علی (ع) خود فرمود:
«من بندهای از بندگان پیغمبرم.
من توسط پیغمبر بزرگ شدم؛ پیامبر غذا میجوید و در دهانم میگذاشت.
من روی سینه پیامبر اکرم (ص) بزرگ شدم.»
خداوند فرمود:
«وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا»؛
پیامبر (ص) فرمود: «من خورشیدم و علی ماه است.»
واضح است که ماه نورش را از خورشید میگیرد؛ ماه هرچه دارد از خورشید است و علی (ع) هرچه دارد از پیامبر (ص) دارد.
آیه ۱۴۳ بقره:
«وَإِن کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِینَ هَدَى اللَّهُ».
«حسن» که از راویان اهل سنت است، میگوید: «علی از جمله هدایتیافتگان است.»
سپس این آیه را که مربوط به تغییر قبله است تلاوت کرد و گفت:
«علی اولین کسی بود که خدا او را همراه با پیامبر هدایت کرد و اولین کسی بود که به پیغمبر مکرم اسلام ملحق شد.»
بسیاری از دستورات خداوند برای این است که ببیند چه کسانی فرمانبردارند.
قبله زمانی از بیتالمقدس به سمت کعبه تغییر کرد و اگر به این آیه دقت کنیم، متوجه میشویم خداوند علت این کار را چه معرفی کرده است.
خداوند میفرماید:
«این قبلهای که بر آن هستی و به سمتش نماز میخوانی، ما آن را قرار ندادیم مگر برای اینکه بدانیم چه کسی حرفشنوی دارد.»
روایت دیگری میگوید:
ما نزد «حجاج بن یوسف» رفتیم.
«حسن» (که سنی بود) نیز در آن مجلس حضور داشت.
حجاج شروع کرد به بدگویی از علی (ع) و حسن ساکت بود و گوش میکرد.
به حسن گفتند: «تو هم چیزی درباره علی بگو ببینم!»
حسن گفت:
«بر اساس آیه ۱۴۳ سوره بقره، علی اولین کسی است که خدا او را همراه پیغمبر هدایت کرد و از اهل ایمان است.
علی کسی است که داماد پیغمبر و پدر فرزندانش است.
به سوابق این آدم نگاه کن؛ من درباره او چه بگویم؟
نه تو و نه هیچکس دیگری نمیتوانید سوابق او را رد کنید.
فضیلت این شخص آنقدر زیاد است که قابل انکار نیست. »
در این لحظه حجاج بن یوسف، حسن را از مجلس بیرون کرد.
**جمعبندی در رابطه با فضیلت و رذایل صفات در علم اخلاق**
آنچه در علم اخلاق محوریت دارد، «عدالت» است و فضایل اخلاقی بر محور عدالت حرکت میکنند.
انحراف از این حدِ وسط، چه به سمت راست (افراط) و چه به سمت چپ (تفریط)، همان رذایل اخلاقی را شکل میدهد.
daneshofahm@
daneshofahm.ir
مکانی برای مطالعه و اندیشه
مدرس : آقای دکتر آموسنی
